De kritische vragen

De kritische vragen en bedenkingen

Waarom gebeurt de menopauze? Waarom stopt de vruchtbaarheid?

Daar zijn heel wat theorieën rond.

De grootmoedertheorie

Deze ietwat romantische theorie stelt dat vrouwen na de menopauze een evolutionair voordeel bieden door in hun rol als grootmoeder bij te dragen aan de zorg voor hun kleinkinderen. Op die manier verhogen zij de overlevingskansen van hun nageslacht en ondersteunen ze het voortbestaan van de familie- of gemeenschapseenheid. Maar deze theorie is vrij zwak omwille van de volgende paragraaf

Hoogst bereikte ouderdom: (pre)historie versus nu

In een maatschappij zonder moderne hygiëne, voedingsindustrie, geneeskunde en stabiele socio-economische leefomgeving (zonder roofdieren, oorlog, wetgeving, openbare veiligheid) bereiken heel weinig mensen de leeftijd van 50 jaar. Zonder naar de gemiddelde leeftijd te kijken, want deze wordt omlaag getrokken door de grote kindersterfte. Komt daarbij dat kraambedsterfte zeer hoog was . Bijvoorbeeld in de jaren 1420 in Firenze stierf 1 op de 5 getrouwde vrouwen in het kraambed.

Voorbeelden:

- Sima de los Huesos, Spanje (ca. 430.000 jaar geleden)
Deze pre-Neanderthaler-vindplaats in Atapuerca bevat overblijfselen van voornamelijk adolescenten en jonge volwassenen (15–18 jaar); ongeveer de helft van de individuen valt in deze leeftijdscategorie. Slechts een enkeling was ouder dan 30.

- Kfar HaHoresh, Israël (8500-6650 voor Christus)

Eshed et al. (2008) ontdekten dat bij de pre-keramische neolithische bevolking van Kfar HaHoresh in Israël geen enkele vrouw ouder werd dan 40 jaar.

- Norwich, VK (11de eeuw)

In het elfde-eeuwse Norwich tonen skeletresten uit een armoedige wijk een somber beeld van levensverwachting en sterfte. De kindersterfte lag er boven de 60% en de gemiddelde leeftijd van overlijden voor vrouwen die de kindertijd overleefden was ongeveer 33 jaar.
- Tirup, Denemarken (12de-14de eeuw)

Bij opgravingen van een begraafplaats in Tirup bereikte minder dan 15% van de vrouwen de leeftijd van 50.

De menopauzeleeftijd bereiken was voor niet veel vrouwen weggelegd, ook in modernere tijden, als je niet tot een rijkere of aristocratische klasse behoorde.

Om een idee te geven: met de komst van antibiotica verhoogde de levensverwachting met gemiddeld 23 jaar (Hutchings et al., 2019). Het kleinste schrammetje kon tot infectie, sepsis en de dood leiden, zeker bij ondervoeding en malnutritie.

De 'wijsheid' van de natuur

De natuur reguleert voortplanting op een intelligente manier: wanneer het lichaam ongeschikt is voor zwangerschap, wordt de hormonale cyclus stilgelegd. Dit zien we bijvoorbeeld bij jonge vrouwen die kampen met middelengebruik, ernstig onder- of overgewicht, of bij topsportsters die hun lichaam onder extreme fysieke stress plaatsen. In deze gevallen is het stoppen van de menstruatie doorgaans tijdelijk en omkeerbaar — zodra de belasting op het lichaam afneemt, kan de vruchtbaarheid vaak herstellen.

Bij de menopauze ligt het anders. De lichamelijke veroudering is onomkeerbaar, en kiest daarom de natuur voor een permanente oplossing? Namelijk het definitieve stopzetten van de vruchtbaarheid? Zwanger worden met een verouderd lichaam brengt sowieso aanzienlijke risico’s met zich mee, zoals een verhoogde kans op complicaties zoals pre-eclampsie, zwangerschapsdiabetes of chromosoomafwijkingen zoals trisomie 21 (het syndroom van Down).

Niet toevallig spreekt men al van een geriatrische zwangerschap wanneer een vrouw 35 jaar of ouder is. Is de natuur zich bewust van de zware belasting die een zwangerschap vormt voor het vrouwelijk lichaam waarbij hart, lever, nieren, spieren, ligamenten en botten zwaar op de proef gesteld worden? Bij een ouder wordend lichaam wordt deze belasting vaak moeilijker te dragen. De menopauze kan daarom fungeren als een soort ingebouwd, permanent veiligheidssysteem — in tegenstelling tot de tijdelijke uitval van de cyclus bij jonge vrouwen onder stress.

Leven we "te lang" volgens onze "programmering"?

Voor het eerst in de geschiedenis krijgen de meeste mensen er 30 tot 40 extra levensjaren bij.
Moeten vrouwen die tientallen extra jaren dan doorbrengen zonder de essentiële eierstokhormonen die een sleutelrol spelen in honderden processen in het lichaam?

Na de menopauze daalt het oestrogeenpeil drastisch. Dit tekort heeft verstrekkende gevolgen: botafbraak versnelt, het hart- en vaatstelsel verzwakt, de huid en slijmvliezen drogen uit, spieren nemen af en het cognitief welzijn wordt aangetast. In plaats van dit hormonaal tekort te behandelen, wordt de veroudering vandaag opgevangen via polyfarmacie: bloeddrukverlagers, cholesterolverlagers, antidiabetica, antidepressiva, pijnstillers, slaapmedicatie, antidepressiva, angstremmers...

En dat is nog niet alles. De gevolgen van oestrogeentekort leiden vaker tot:

Heup- of wervelbreuken die chirurgisch hersteld moeten worden,
Knie- en heupprothesen bij ernstige artrose,
Pacemakers en stents bij hart- en vaatproblemen,
Urineverlies en wederkerende urineweginfecties, vaak hoofdredenen tot opname in een woonzorgcentrum.

Doordenkers:

- Hoe logisch is het dat we vrouwen tientallen jaren laten leven zonder de hormonen die hun lichaam tot diep in de volwassenheid zelf produceerde?
- Is het niet tijd om de oorzaak van klachten en gezondheidsrisico’s aan te pakken in plaats van enkel de symptomen te bestrijden?
- En mogen we ons intussen ook afvragen of het huidige model van polyfarmacie en stijgende gezondheidskosten op lange termijn houdbaar is?

Werken tot de leeftijd van 67 jaar

De pensioenleeftijd in België en Nederland bedraagt inmiddels 67 jaar. Dit betekent dat vrouwen tot ver na hun vijftigste verwacht worden professioneel actief te blijven.

Uit eigen bevraging blijkt echter dat heel wat vrouwen in de overgangsleeftijd geconfronteerd worden met een verminderde draagkracht, zowel fysiek als mentaal. Dit leidde tot een aanzienlijk werkverzuim. Meer dan 20% was minstens 1 jaar afwezig geweest door klachten.

Uit een Britse bevraging bleek dat 19% van de vrouwen hun werkuren verminderden en zelfs 12% hun job opgaven (Roberts-Garth, 2022b).

Met het oog op een vergrijzende samenleving en een stijgende pensioenleeftijd is het cruciaal om deze problematiek beter te begrijpen en bespreekbaar te maken. Alleen zo kunnen beleidsmakers, werkgevers en zorgprofessionals tijdig en gepast inspelen op de behoeften van deze groeiende groep vrouwen.

De menopauze: een geprogrammeerde castratie die vaak niet serieus wordt genomen

Stel je het volgende voor: rond je vijftigste nemen je geslachtsklieren – in het geval van mannen, de testikels – abrupt afscheid van hun hormonale functie. Je testosteronspiegel daalt met zo’n 90% en blijft op dat lage niveau. Langzaam maar zeker merk je veranderingen: verminderde spierkracht, toename van vetmassa, verminderde concentratie, stemmingswisselingen, slaapproblemen, afgenomen libido, en een verhoogd risico op botontkalking. Men zou zich terecht zorgen maken en waarschijnlijk medische opvolging verwachten.

Voor vrouwen is dit geen hypothetisch scenario, maar realiteit. Tijdens de menopauze stopt de eierstokfunctie, wat niet alleen betekent dat de vruchtbaarheid eindigt, maar ook dat de productie van oestradiol, progesteron en vaak ook testosteron sterk afneemt. Deze hormonen spelen een rol in tal van lichaamsfuncties – van hersenen en hart tot botten en blaas. De gevolgen van deze hormonale verschuiving kunnen voor sommige vrouwen diepgaand zijn.

Toch wordt deze overgang vaak beschouwd als een “natuurlijke fase”, iets wat men moet “ondergaan”. Klachten worden regelmatig gebagatelliseerd, en vrouwen krijgen niet altijd de informatie of ondersteuning die ze nodig hebben. De maatschappelijke en medische aandacht voor deze levensfase blijft beperkt, zeker wanneer men dit vergelijkt met andere vormen van hormonale dysfunctie die wél als behandelwaardig worden beschouwd.

Waarom de ene vrouw veel klachten heeft in de overgang — en de andere bijna geen

De overgang is voor elke vrouw anders. Sommige vrouwen hebben weinig last, terwijl anderen dagelijks worstelen met klachten zoals opvliegers, slecht slapen, stemmingswisselingen of pijn.

Hoe komt dat?

Het antwoord is: het is niet alleen hormonen. De ernst van overgangsklachten wordt beïnvloed door een combinatie van factoren — in je lichaam, maar ook daarbuiten.

1. Je lichaam speelt een grote rol

Natuurlijk zijn hormonale veranderingen belangrijk. Schommelingen en dalingen in oestrogeen en progesteron vormen de basis van de overgang.

Maar ook andere lichamelijke factoren spelen mee:

je leeftijd en waar je zit in de overgang
je gewicht en stofwisseling
genetische aanleg (hoe gevoelig je bent voor hormonale veranderingen)
chronische aandoeningen zoals diabetes of hoge bloeddruk
je gynaecologische voorgeschiedenis

Met andere woorden: niet elk lichaam reageert hetzelfde op dezelfde hormonale veranderingen.

2. Je mentale en emotionele gezondheid telt mee

Wat vaak onderschat wordt: je psychologische achtergrond heeft een grote invloed.

Denk aan:

stress en ingrijpende levensgebeurtenissen
een voorgeschiedenis van angst of depressie
trauma, ook uit het verleden
hoe je naar jezelf kijkt (zelfbeeld en zelfwaarde)
je veerkracht

Ook sociale steun speelt een belangrijke rol. Vrouwen die zich gesteund voelen, ervaren vaak minder klachten.

3. Je omgeving en levensomstandigheden

Je leven zoals het nu is, maakt een verschil:

financiële situatie en opleidingsniveau
werkdruk of werkloosheid
wonen in een drukke stad of rustiger gebied
toegang tot goede gezondheidszorg

Deze factoren beïnvloeden stress, gezondheid en uiteindelijk ook hoe je de overgang ervaart.

4. Leefstijl: kleine keuzes, groot effect

Je dagelijkse gewoontes hebben impact:

roken verergert klachten
alcohol kan opvliegers en slaap verstoren
beweging werkt vaak beschermend
voeding speelt mogelijk een ondersteunende rol

Dit zijn geen “oorzaken” van de overgang, maar ze kunnen wel bepalen hoe zwaar je die ervaart.

5. Je kijk op de overgang

Misschien verrassend, maar ook je mindset doet ertoe.

Een negatieve kijk op ouder worden hangt samen met meer klachten
Gebrek aan kennis kan zorgen voor angst en onzekerheid
Begrip en voorbereiding geven vaak meer controle en rust

6. Relaties en sociale context

Je staat er niet alleen voor:

een steunende partner of omgeving helpt
relationele stress kan klachten net verergeren
culturele opvattingen over de overgang spelen ook mee

Wat betekent dit concreet?

De overgang is geen “one size fits all” verhaal.
Het is een samenspel van:

hormonen
lichaam
psyche
leefstijl
omgeving

Kort samengevat

Je klachten in de overgang worden niet alleen bepaald door je hormonen, maar door het totaalplaatje van wie je bent en hoe je leeft.

Dat verklaart waarom twee vrouwen met dezelfde hormonale verandering toch een compleet andere ervaring kunnen hebben.

Wat als je nu geen klachten hebt?

1. Afwezigheid van symptomen staat niet gelijk aan gezondheid in de geneeskunde

Zoals reeds beschreven in de vorige paragraaf, elk vrouwelijk lichaam en context is uniek. Vrouwen verschillen van elkaar in hun genetica, hormonale gevoeligheid, zenuwstelsel, pijngrens, leverfunctie, microbioom, leefstijl, socio-economsich, etniciteit en nog veel meer. Daarom reageren ze ook verschillend op hormonale veranderingen zoals die in de overgang.

Sommige lichamen compenseren disfuncties lange tijd zonder duidelijke signalen. Maar het uitblijven van klachten betekent niet dat er geen onderliggende schade optreedt. Met de reserach die we nu hebben zijn er sterke aanwijzingen en bewijs dat een langdurig oestrogeentekort op termijn het risico verhoogt op aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, osteoporose, dementie, type 2 diabetes, hoge bloeddruk, verhoogde cholesterol, leververvetting, visus- en gehoorproblemen, urineweginfecties, artrose en meer. Ook zonder opvliegers of stemmingswisselingen is een vrouw dus niet per definitie beschermd tegen deze gevolgen. (Camon et al., 2024; J. L. Yang et al., 2024)

2. De grote kenniskloof

Veel vrouwen herkennen alle menopauzesymptomen niet, simpelweg omdat ze niet weten waar ze op moeten letten. Als je niet weet dat oestrogeentekort kan leiden tot bijvoorbeeld een frozen shoulder, terugtrekkend tandvlees, gewrichtsklachten of concentratieproblemen, dan neem je zulke klachten gemakkelijk voor “normale veroudering” of “gewoon pech”. Er worden helaas daardoor ook veel verkeerde diagnoses gesteld zoals fibromyalgie, burn-out, CVS, ME etc.

En dan is er nog een opvallend gegeven: ongeveer 25% van de vrouwen ervaart geen opvliegers tijdens de menopauze — en laat dat nu net hetzelfde percentage zijn als het aantal vrouwen dat zegt geen menopauzeklachten te hebben. Toeval?

3. Uitzondering en norm

Wanneer weinig hinder wordt ondervonden van de overgang, mag dat als een voorrecht worden beschouwd – niet als de norm. Voor veel vrouwen is deze levensfase allesbehalve vanzelfsprekend. Door hun ervaring te bagatelliseren, wordt het hen onbedoeld nóg moeilijker gemaakt om gehoord te worden door hun omgeving en zorgverleners.

Wat nodig is, is geen oordeel, maar erkenning. Alleen door elkaars verhalen de ruimte te geven, kan werkelijk zorg worden gedragen – voor zichzelf én voor elkaar.

De eeuwige vraag: is de menopauze een ziekte?

Het is een vraag die zowel medisch als maatschappelijk tot discussie leidt

Sommigen stellen dat de menopauze een natuurlijk proces is, net zoals de puberteit of het verouderen van de huid. Anderen wijzen op de ingrijpende lichamelijke en psychische veranderingen die ermee gepaard gaan, en pleiten voor erkenning van de menopauze als een medische conditie die behandeling verdient.

Maar misschien ligt het antwoord niet in het kiezen van een definitie, maar in het erkennen van de realiteit die vrouwen ervaren.

What's in a name?

Ziekte wordt vaak omschreven als een afwijking van het normale functioneren van het lichaam, die leidt tot ongemak, verminderde levenskwaliteit of een verhoogd risico op sterfte. In dat opzicht zou je kunnen zeggen: de menopauze is geen ziekte, maar het leidt wél tot situaties die ziekte veroorzaken. Het abrupte wegvallen van oestradiol, progesteron en andere hormonen heeft immers effect op vrijwel alle orgaansystemen. De wetenschap wijst steeds overtuigender op de samenhang tussen langdurig oestrogeentekort en aandoeningen zoals osteoporose, hart- en vaatziekten, type 2 diabetes, depressie, visus- en gehoorproblemen, dementie en meer.

Twee maten en gewichten

Opmerkelijk is dat wanneer de menopauze vóór de leeftijd van 40 optreedt, dit wél als een medische aandoening wordt erkend: premature ovarian insufficiency (POI), of ook soms hypo-oestrogenisme genoemd. In dat geval spreekt men van een hormonale deficiëntie die gepaard gaat met verhoogde gezondheidsrisico’s – en dus medisch ingrijpen rechtvaardigt. Maar zodra ditzelfde proces zich na het 45ste of 50ste levensjaar voltrekt, wordt het plots als “natuurlijk” beschouwd, en daarmee impliciet als acceptabel. Dezelfde hormonale uitval, dezelfde biologische impact, maar een totaal andere classificatie. Waar ligt dan de logica? Is het moment van optreden werkelijk relevanter dan het effect op het lichaam? Of zijn we gewoon gewend geraakt aan de idee dat vrouwen op een bepaald moment geacht worden hormonale tekorten te aanvaarden als deel van hun lot?

Niet alles wat natuurlijk is, is wenselijk.

Ook kanker, beroertes of de aftakeling van cognitieve functies op hoge leeftijd zijn in zekere zin “natuurlijk”, maar dat weerhoudt ons er niet van om ze actief te behandelen. We grijpen in – met medicijnen, operaties of therapieën – omdat we het lichaam willen ondersteunen waar het zichzelf niet langer kan reguleren. Waarom zou dat bij de menopauze anders zijn?

Geen kwaal, toch schade

De vraag of de menopauze een ziekte is, leidt ons dus mogelijk af van wat werkelijk telt: wat is het effect op het welzijn, de gezondheid en het functioneren van vrouwen? Welke mogelijkheden hebben we om die gevolgen te beperken of te voorkomen?

Moeten we schade normaliseren alleen omdat ze het gevolg is van een natuurlijk proces?

De kern

Misschien is het tijd om de behoefte aan classificatie los te laten. De menopauze hoeft geen ziekte genoemd te worden om de gevolgen ervan serieus te nemen. De risico’s zijn reëel, meetbaar en in veel gevallen te beïnvloeden. Dat is wat telt.

Wat zegt de medische literatuur?

Sterfteleeftijd: wat was courant?

Eshed, V., Hershkovitz, I., & Goring-Morris, A. N. (2008). A Re-Evaluation of Burial Customs in the Pre- Pottery Neolithic B in light of Paleodemographic Analysis of the Human Remains from Kfar HaHoresh, Israel. Paléorient, 34(1), 91–103. https://doi.org/10.3406/paleo.2008.5234

Hutchings, M. I., Truman, A. W., & Wilkinson, B. (2019). Antibiotics: past, present and future. Current Opinion in Microbiology, 51, 72–80. https://doi.org/10.1016/j.mib.2019.10.008

Patterns of Advanced Age mortality in the Medieval Village Tirup. (z.d.). https://www.demogr.mpg.de/papers/books/monograph2/patterns.htm

Podd, R. (2020). Reconsidering maternal mortality in medieval England: aristocratic Englishwomen, c. 1236–1503. Continuity And Change, 35(2), 115–137. https://doi.org/10.1017/s0268416020000156

The medieval childbirth guide: 6 tips for pregnant mothers in the Middle Ages. (2024, 11 oktober). HistoryExtra. https://www.historyextra.com/period/medieval/middle-ages-childbirth-dangers-mothers-midwives-how-did-medieval-women-give-birth/

Vruchtbaarheid daalt of stopt onder bepaalde stressoren

Boutari, C., Pappas, P., Mintziori, G., Nigdelis, M., Athanasiadis, L., Goulis, D., & Mantzoros, C. (2020). The effect of underweight on female and male reproduction. Metabolism: clinical and experimental, 154229. https://doi.org/10.1016/j.metabol.2020.154229

Concepción-Zavaleta, M., Coronado-Arroyo, J., Quiroz-Aldave, J., Del Carmen Durand-Vásquez, M., Ildefonso-Najarro, S., Rafael-Robles, L., Concepción-Urteaga, L., Gamarra-Osorio, E., Suarez, J., & Paz-Ibarra, J. (2023). Endocrine factors associated with infertility in women: an updated review. Expert Review of Endocrinology & Metabolism, 18, 399 - 417. https://doi.org/10.1080/17446651.2023.2256405

Fontana, R., & Della Torre, S. (2016). The Deep Correlation between Energy Metabolism and Reproduction: A View on the Effects of Nutrition for Women Fertility. Nutrients, 8. https://doi.org/10.3390/nu8020087

Gordon, C., Ackerman, K., Ackerman, K., Berga, S., Kaplan, J., Mastorakos, G., Misra, M., Murad, M., Santoro, N., & Warren, M. (2017). Functional Hypothalamic Amenorrhea: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. The Journal of clinical endocrinology and metabolism, 102 5, 1413-1439. https://doi.org/10.1210/jc.2017-00131

Huhmann, K. (2020). Menses Requires Energy: A Review of How Disordered Eating, Excessive Exercise, and High Stress Lead to Menstrual Irregularities. Clinical therapeutics. https://doi.org/10.1016/j.clinthera.2020.01.016

Itriyeva, K. (2022). The effects of obesity on the menstrual cycle. Current Problems in Pediatric and Adolescent Health Care, 52, 101241 - 101241. https://doi.org/10.1016/j.cppeds.2022.101241

Lania, A., Gianotti, L., Gagliardi, I., Bondanelli, M., Vena, W., & Ambrosio, M. (2019). Functional hypothalamic and drug-induced amenorrhea: an overview. Journal of Endocrinological Investigation, 1-10. https://doi.org/10.1007/s40618-019-01013-w

Lubna, M., & Bilkish, U. (2025). Infertility Due to Obesity in Women: Endocrine Pathways. Medicine Today. https://doi.org/10.3329/medtoday.v37i1.79497

Lyashenko, E., Barnoev, B., Turgunboev, A., Lyashenko, K., & Cheripko, M. (2025). Modern aspects of functional hypothalamic amenorrhea. Russian Bulletin of Obstetrician-Gynecologist. https://doi.org/10.17116/rosakush20252502155

Męczekalski, B., Katulski, K., Czyżyk, A., Podfigurna-Stopa, A., & Maciejewska-Jeske, M. (2014). Functional hypothalamic amenorrhea and its influence on women’s health. Journal of Endocrinological Investigation, 37, 1049 - 1056. https://doi.org/10.1007/s40618-014-0169-3

Męczekalski, B., Niwczyk, O., Battipaglia, C., Troìa, L., Kostrzak, A., Bala, G., Maciejewska-Jeske, M., Genazzani, A., & Luisi, S. (2023). Neuroendocrine disturbances in women with functional hypothalamic amenorrhea: an update and future directions. Endocrine, 84, 769 - 785. https://doi.org/10.1007/s12020-023-03619-w

Ng, E., Sztal-Mazer, S., & Davis, S. (2022). Functional hypothalamic amenorrhoea: a diagnosis of exclusion. Medical Journal of Australia, 216. https://doi.org/10.5694/mja2.51376

Podfigurna, A., & Męczekalski, B. (2021). Functional Hypothalamic Amenorrhea: A Stress-Based Disease. Endocrines. https://doi.org/10.3390/endocrines2030020

Saadedine, M., Kapoor, E., & Shufelt, C. (2023). Functional Hypothalamic Amenorrhea: Recognition and Management of a Challenging Diagnosis. Mayo Clinic proceedings, 98 9, 1376-1385. https://doi.org/10.1016/j.mayocp.2023.05.027

Shufelt, C., Torbati, T., & Dutra, E. (2017). Hypothalamic Amenorrhea and the Long-Term Health Consequences. Seminars in Reproductive Medicine, 35, 256 - 262. https://doi.org/10.1055/s-0037-1603581

Silvestris, E., De Pergola, G., Rosania, R., & Loverro, G. (2018). Obesity as disruptor of the female fertility. Reproductive Biology and Endocrinology: RB&E, 16. https://doi.org/10.1186/s12958-018-0336-z

Silvestris, E., Lovero, D., & Palmirotta, R. (2019). Nutrition and Female Fertility: An Interdependent Correlation. Frontiers in Endocrinology, 10. https://doi.org/10.3389/fendo.2019.00346

Westerman, R., & Kuhnt, A. (2021). Metabolic risk factors and fertility disorders: A narrative review of the female perspective. Reproductive Biomedicine & Society Online, 14, 66 - 74. https://doi.org/10.1016/j.rbms.2021.09.002

Zheng, L., Yang, L., Guo, Z., Yao, N., Zhang, S., & Pu, P. (2024). Obesity and its impact on female reproductive health: unraveling the connections. Frontiers in Endocrinology, 14. https://doi.org/10.3389/fendo.2023.1326546

Waarom leven we gemiddeld langer?

Anderson, D., Charles, K., & Rees, D. (2022). Reexamining the Contribution of Public Health Efforts to the Decline in Urban Mortality. American Economic Journal: Applied Economics. https://doi.org/10.1257/app.20190034

Annas, G., & Galea, S. (2018). Dying Healthy: Public Health Priorities for Fixed Population Life Expectancies. Annals of Internal Medicine, 169, 568-569. https://doi.org/10.7326/m18-1609

Bhatia, A., Krieger, N., & Subramanian, S. (2019). Learning From History About Reducing Infant Mortality: Contrasting the Centrality of Structural Interventions to Early 20th‐Century Successes in the United States to Their Neglect in Current Global Initiatives. The Milbank Quarterly, 97, 285–345. https://doi.org/10.1111/1468-0009.12376

Cutler, D., & Miller, G. (2005). The role of public health improvements in health advances: The twentieth-century United States. Demography, 42, 1-22. https://doi.org/10.1353/dem.2005.0002

Dong, X., Milholland, B., & Vijg, J. (2016). Evidence for a limit to human lifespan. Nature, 538, 257-259. https://doi.org/10.1038/nature19793

Fielding, J. (1999). Public health in the twentieth century: advances and challenges. Annual review of public health, 20, xiii-xxx. https://doi.org/10.1146/annurev.publhealth.20.1.0

Ford, E., & Capewell, S. (2011). Proportion of the decline in cardiovascular mortality disease due to prevention versus treatment: public health versus clinical care.. Annual review of public health, 32, 5-22. https://doi.org/10.1146/annurev-publhealth-031210-101211

Harris, B. (2004). Public Health, Nutrition, and the Decline of Mortality: The McKeown Thesis Revisited. Social History of Medicine, 17, 379-407. https://doi.org/10.1093/shm/17.3.379

Hutchings, M., Truman, A., & Wilkinson, B. (2019). Antibiotics: past, present and future.. Current opinion in microbiology, 51, 72-80 . https://doi.org/10.1016/j.mib.2019.10.008.

Kirkwood, T. (2017). Why and how are we living longer? Experimental Physiology, 102. https://doi.org/10.1113/ep086205

Mensah, G., Wei, G., Sorlie, P., Fine, L., Rosenberg, Y., Kaufmann, P., Mussolino, M., Hsu, L., Addou, E., Engelgau, M., & Gordon, D. (2017). Decline in Cardiovascular Mortality: Possible Causes and Implications. Circulation Research, 120, 366–380. https://doi.org/10.1161/circresaha.116.309115

Olshansky, S., & Carnes, B. (2019). Inconvenient Truths About Human Longevity. The journals of gerontology. Series A, Biological sciences and medical sciences. https://doi.org/10.1093/gerona/glz098

Olshansky, S., Willcox, B., Demetrius, L., & Beltrán-Sánchez, H. (2024). Implausibility of radical life extension in humans in the twenty-first century. Nature Aging, 4, 1635 - 1642. https://doi.org/10.1038/s43587-024-00702-3

Vaupel, J., Villavicencio, F., & Bergeron-Boucher, M. (2019). Demographic perspectives on the rise of longevity. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 118. https://doi.org/10.1073/pnas.2019536118

Wilmoth, J. (2000). Demography of longevity: past, present, and future trends. Experimental Gerontology, 35, 1111-1129. https://doi.org/10.1016/s0531-5565(00)00194-7

Wilmoth, J. (2007). Human Longevity in Historical Perspective. **, 23-34. https://doi.org/10.3109/9781420007091-7

Yfantopoulos, J. (2024). Life expectancy from Prehistoric times to the 21st Century. DELTOS. https://doi.org/10.12681/dj.38288

Elke vrouw is anders

Binfa, L., Castelo-Branco, C., Blümel, J., Cancelo, M., Bonilla, H., Muñoz, I., Vergara, V., Izaguirre, H., Sarrá, S., & Ríos, R. (2004). Influence of psycho-social factors on climacteric symptoms. Maturitas, 48 4, 425-31. https://doi.org/10.1016/j.maturitas.2003.11.002

Damodaran, P., Ng, B., & Azmi, A. (2025). Menopausal symptoms among multi-ethnic working women in Malaysia. Climacteric, 28, 296 - 303. https://doi.org/10.1080/13697137.2025.2507906

Dennerstein, L., Dudley, E., Hopper, J., Guthrie, J., & Burger, H. (2000). A Prospective Population‐Based Study of Menopausal Symptoms. Obstetrics & Gynecology, 96, 351–358. https://doi.org/10.1016/s0029-7844(00)00930-3

Fang, Y., Liu, F., Zhang, X., Chen, L., Liu, Y., Yang, L., Zheng, X., Liu, J., Li, K., & Li, Z. (2024). Mapping global prevalence of menopausal symptoms among middle-aged women: a systematic review and meta-analysis. BMC Public Health, 24. https://doi.org/10.1186/s12889-024-19280-5

Hoseinzadeh, F., Esmaily, H., Ayatiafin, S., & Saki, A. (2024). Clustering Iranian women according to their menopausal severity symptoms and exploring the factors associated with severe categories, using baseline category logit model. BMC Women's Health, 24. https://doi.org/10.1186/s12905-024-03511-3

Im, E., Kim, G., Choi, M., & Chee, W. (2021). Gastrointestinal symptoms in four major racial/ethnic groups of midlife women: race/ethnicity and menopausal status. Menopause, 29, 156 - 163. https://doi.org/10.1097/gme.0000000000001898

Im, E., Yi, J., & Chee, W. (2021). A decision tree analysis on multiple factors related to menopausal symptoms. Menopause, 28, 772 - 786. https://doi.org/10.1097/gme.0000000000001798

Joffe, H., De Wit, A., Coborn, J., Crawford, S., Freeman, M., Wiley, A., Athappilly, G., Kim, S., Sullivan, K., Cohen, L., & Hall, J. (2019). Impact of estradiol variability and progesterone on mood in perimenopausal women with depressive symptoms. The Journal of clinical endocrinology and metabolism. https://doi.org/10.1210/clinem/dgz181

Kim, S., Kim, S., Kim, D., Han, S., Hong, J., & Seo, J. (2023). Level of Psychological and Somatic Symptoms Predict Perimenopausal Syndrome Severity Better Than Obstetric and Psychiatric History Do Among Korean Women. Psychiatry Investigation, 20, 18 - 26. https://doi.org/10.30773/pi.2022.0249

King, E., Kaida, A., Prior, J., Albert, A., Frank, P., Abdul-Noor, R., Kwaramba, G., Gormley, R., De Pokomandy, A., Loutfy, M., & Murray, M. (2022). Resilience and psychosocial factors linked to symptom experience during the menopause transition for women living with HIV*. Menopause, 29, 430 - 439. https://doi.org/10.1097/gme.0000000000001926

Kochersberger, A., Coakley, A., Millheiser, L., Morris, J., Manneh, C., Jackson, A., Garrison, J., & Hariton, E. (2024). The association of race, ethnicity, and socioeconomic status on the severity of menopause symptoms: a study of 68,864 women. Menopause, 31, 476 - 483. https://doi.org/10.1097/gme.0000000000002349

Kochersberger, P., Coakley, A., Millheiser, M., Morris, M., Manneh, M., Jackson, P., Garrison, P., & Hariton, M. (2023). The Impact of Race, Ethnicity, and Socioeconomic Status on the Severity of Menopause Symptoms: A Study of 68,864 Women. **. https://doi.org/10.1101/2023.12.21.23299398

Kravitz, H., Colvin, A., Avis, N., Joffe, H., Chen, Y., & Bromberger, J. (2022). Risk of high depressive symptoms after the final menstrual period: the Study of Women’s Health Across the Nation (SWAN). Menopause, 29, 805 - 815. https://doi.org/10.1097/gme.0000000000001988

Lan, Y., Huang, Y., Song, Y., , L., Chen, P., Ying, Q., Li, W., Cai, Y., & Zhou, J. (2017). Prevalence, severity, and associated factors of menopausal symptoms in middle-aged Chinese women: a community-based cross-sectional study in southeast China. Menopause, 24, 1200–1207. https://doi.org/10.1097/gme.0000000000000906

Larroy, C., Martín, C., Lopez-Picado, A., & Arias, I. (2019). The impact of perimenopausal symptomatology, sociodemographic status and knowledge of menopause on women’s quality of life. Archives of Gynecology and Obstetrics, 301, 1061-1068. https://doi.org/10.1007/s00404-019-05238-1

Michopoulos, V., Huibregtse, M., Chahine, E., Smith, A., Fonkoue, I., Maples-Keller, J., Murphy, A., Taylor, L., Powers, A., & Stevens, J. (2023). Association between perimenopausal age and greater posttraumatic stress disorder and depression symptoms in trauma-exposed women. Menopause (New York, N.y.), 30, 1038 - 1044. https://doi.org/10.1097/gme.0000000000002235

Monteleone, P., Mascagni, G., Giannini, A., Genazzani, A., & Simoncini, T. (2018). Symptoms of menopause — global prevalence, physiology and implications. Nature Reviews Endocrinology, 14, 199-215. https://doi.org/10.1038/nrendo.2017.180

Moser, S., Chodick, G., Bar-On, S., & Shalev, V. (2020). Healthcare Utilization and Prevalence of Symptoms in Women with Menopause: A Real-World Analysis. International Journal of Women's Health, 12, 445 - 454. https://doi.org/10.2147/ijwh.s246113

Namara, G., Woldeyes, B., Irenso, D., Fekene, D., Bulto, G., Fata, M., Ensermu, W., & Yami, A. (2025). Severe menopausal symptoms and associated factors among post-menopausal women in Ambo town, West Shewa, Ethiopia: a cross-sectional study. BMC Women's Health, 25. https://doi.org/10.1186/s12905-025-03662-x

Nandan, N., & Mohan, A. (2023). Evaluation of Sociodemographic Factors on Menopausal Symptoms in Women of 40–60 Years. Journal of South Asian Federation of Obstetrics and Gynaecology. https://doi.org/10.5005/jp-journals-10006-2343

Olofsson, A., & Collins, A. (2000). Psychosocial factors, attitude to menopause and symptoms in Swedish perimenopausal women. Climacteric, 3, 33 - 42. https://doi.org/10.3109/13697130009167597

Pérez, J., García, F., Palacios, S., & Pérez, M. (2009). Epidemiology of risk factors and symptoms associated with menopause in Spanish women. Maturitas, 62 1, 30-6. https://doi.org/10.1016/j.maturitas.2008.10.003

Santoro, N., Roeca, C., Peters, B., & Neal-Perry, G. (2020). The Menopause Transition: Signs, Symptoms, and Management Options. The Journal of clinical endocrinology and metabolism. https://doi.org/10.1210/clinem/dgaa764

Sharami, S., Sorouri, Z., Farzadi, S., Hosseinzadeh, F., Etezadi, A., Eghbal, S., & Eslami-Kenarsari, H. (2024). The association of sociodemographic factors and history of chronic diseases on menopausal symptoms: A cross‐sectional study. Health Science Reports, 7. https://doi.org/10.1002/hsr2.2103

Shea, A., Frey, B., Gervais, N., López, A., & Minuzzi, L. (2021). Depression in midlife women attending a menopause clinic is associated with a history of childhood maltreatment. Climacteric, 25, 203 - 207. https://doi.org/10.1080/13697137.2021.1915270

Tang, R., Liu, Q., Li, J., Li, M., Wang, H., & Yu, Q. (2025). Menopausal symptoms and risk factors in Chinese women: a multicenter cross-sectional study. Climacteric, 28, 312 - 318. https://doi.org/10.1080/13697137.2025.2500563

Wang, J., Yang, Y., Yang, Y., Sun, Z., Chen, Y., & Zheng, R. (2025). A survey of menopausal symptoms in chinese community women based on the STRAW+10 staging system. Menopause. https://doi.org/10.1097/gme.0000000000002561

Wang, L., Zhang, R., Yang, Y., Sun, X., Zhang, B., Zhu, H., Luo, X., , X., & Zhang, X. (2021). Severity and factors of menopausal symptoms in middle-aged women in Gansu Province of China: a cross-sectional study. BMC Women's Health, 21. https://doi.org/10.1186/s12905-021-01531-x

Wang, X., Wang, L., Di, J., Zhang, X., & Zhao, G. (2021). Prevalence and risk factors for menopausal symptoms in middle-aged Chinese women: a community-based cross-sectional study. Menopause (New York, N.y.), 28, 1271 - 1278. https://doi.org/10.1097/gme.0000000000001850

Weidner, K., Bittner, A., Beutel, M., Goeckenjan, M., Brähler, E., & Garthus-Niegel, S. (2020). The role of stress and self-efficacy in somatic and psychological symptoms during the climacteric period - Is there a specific association? Maturitas, 136, 1-6. https://doi.org/10.1016/j.maturitas.2020.03.004

Willi, J., Süss, H., Grub, J., & Ehlert, U. (2021). Biopsychosocial predictors of depressive symptoms in the perimenopause-findings from the Swiss Perimenopause Study.. Menopause. https://doi.org/10.1097/gme.0000000000001704

Yim, G., Ahn, Y., Chang, Y., Ryu, S., Lim, J., Kang, D., Choi, E., Ahn, J., Choi, Y., Cho, J., & Park, H. (2015). Prevalence and severity of menopause symptoms and associated factors across menopause status in Korean women. Menopause, 22, 1108–1116. https://doi.org/10.1097/gme.0000000000000438

Zhang, L., Ruan, X., Cui, Y., Gu, M., & Mueck, A. (2020). Menopausal Symptoms and Associated Social and Environmental Factors in Midlife Chinese Women. Clinical Interventions in Aging, 15, 2195 - 2208. https://doi.org/10.2147/cia.s278976

Zhao, D., Liu, C., Feng, X., Hou, F., Xu, X., & Li, P. (2019). Menopausal symptoms in different substages of perimenopause and their relationships with social support and resilience. Menopause, 26, 233–239. https://doi.org/10.1097/gme.0000000000001208

Zlatanović, M., Milidrag, A., Despotović, M., Savić, N., & Antić, L. (2024). Risk factors and their role in menopausal symptom expression. Proceedings of the International Congress Public Health - Achievements and Challenges - zbornik radova. https://doi.org/10.5937/batutphco24209z

Oestrogeentekort geassocieerd met vele aandoeningen

Adekunle, A., Adzika, G., Mprah, R., Noah, M., Adu-Amankwaah, J., Rizvi, R., Akhter, N., & Sun, H. (2021). Predominance of Heart Failure With Preserved Ejection Fraction in Postmenopausal Women: Intra- and Extra-Cardiomyocyte Maladaptive Alterations Scaffolded by Estrogen Deficiency. Frontiers in Cell and Developmental Biology, 9. https://doi.org/10.3389/fcell.2021.685996

Almeida, M., Laurent, M., Dubois, V., Claessens, F., O’Brien, C., Bouillon, R., Vanderschueren, D., & Manolagas, S. (2016). Estrogens and Androgens in Skeletal Physiology and Pathophysiology. Physiological reviews, 97 1, 135-187. https://doi.org/10.1152/physrev.00033.2015

Anagnostis, P., & Stevenson, J. (2023). Cardiovascular health and the menopause, metabolic health. Best practice & research. Clinical endocrinology & metabolism, 101781. https://doi.org/10.1016/j.beem.2023.101781

Brand, B., De Boer, J., & Sommer, I. (2021). Estrogens in schizophrenia: progress, current challenges and opportunities. Current Opinion in Psychiatry, 34, 228 - 237. https://doi.org/10.1097/yco.0000000000000699

Cheng, C., Chen, L., & Chen, K. (2022). Osteoporosis Due to Hormone Imbalance: An Overview of the Effects of Estrogen Deficiency and Glucocorticoid Overuse on Bone Turnover. International Journal of Molecular Sciences, 23. https://doi.org/10.3390/ijms23031376

Dong, J., Dennis, K., Venkatakrishnan, R., Hodson, L., & Tomlinson, J. (2025). The Impact of Estrogen Deficiency on Liver Metabolism: Implications for Hormone Replacement Therapy. Endocrine Reviews, 46, 790 - 809. https://doi.org/10.1210/endrev/bnaf018

Dubey, R., Imthurn, B., Barton, M., & Jackson, E. (2005). Vascular consequences of menopause and hormone therapy: importance of timing of treatment and type of estrogen. Cardiovascular research, 66 2, 295-306. https://doi.org/10.1016/j.cardiores.2004.12.012

Fasero, M., & Coronado, P. (2025). Cardiovascular Disease Risk in Women with Menopause. Journal of Clinical Medicine, 14. https://doi.org/10.3390/jcm14113663

Goyal, N., Chaudhary, R., Aggarwal, K., Kumar, H., Bansal, N., Gupta, S., & Bansal, S. (2025). Red Clover Supplementation Alleviates Neurological Deficits in Estrogen Deficient Rats Exposed to Chronic Unpredictable Mild Stress. European Journal of Neuroscience, 61. https://doi.org/10.1111/ejn.70164

Hsu, S., Chen, L., & Chen, K. (2024). Primary Osteoporosis Induced by Androgen and Estrogen Deficiency: The Molecular and Cellular Perspective on Pathophysiological Mechanisms and Treatments. International Journal of Molecular Sciences, 25. https://doi.org/10.3390/ijms252212139

Kan, Y., Peng, Y., Zhao, Z., Dong, S., Xu, Y., , X., Liu, X., Liu, Y., & Zhou, Y. (2024). The impact of female sex hormones on cardiovascular disease: from mechanisms to hormone therapy. Journal of geriatric cardiology: JGC, 21 6, 669-681. https://doi.org/10.26599/1671-5411.2024.06.003

Khadilkar, S. (2019). Musculoskeletal Disorders and Menopause. The Journal of Obstetrics and Gynecology of India, 69, 99-103. https://doi.org/10.1007/s13224-019-01213-7

Lephart, E., & Naftolin, F. (2020). Menopause and the Skin: Old Favorites and New Innovations in Cosmeceuticals for Estrogen-Deficient Skin. Dermatology and Therapy, 11, 53 - 69. https://doi.org/10.1007/s13555-020-00468-7

Lu, L., & Tian, L. (2023). Postmenopausal osteoporosis coexisting with sarcopenia: the role and mechanisms of estrogen.. The Journal of endocrinology. https://doi.org/10.1530/joe-23-0116

Mahboobifard, F., Pourgholami, M., Jorjani, M., Dargahi, L., Amiri, M., Sadeghi, S., & Tehrani, F. (2022). Estrogen as a key regulator of energy homeostasis and metabolic health. Biomedicine & pharmacotherapy = Biomedecine & pharmacotherapie, 156, 113808. https://doi.org/10.1016/j.biopha.2022.113808

Mahmood, A., Shah, S., Ullah, N., Jan, R., Jan, M., & Billah, M. (2025). Anatomical and Dermatologic Manifestations of Estrogen Deficiency in Postmenopausal Women: A Systematic Review. Pakistan Journal of Health Sciences. https://doi.org/10.54393/pjhs.v6i12.3614

McNamara, L. (2021). Osteocytes and Estrogen Deficiency. Current Osteoporosis Reports, 19, 592 - 603. https://doi.org/10.1007/s11914-021-00702-x

Mohanty, S., Sahu, A., Mukherjee, T., Kispotta, S., Mal, P., Gupta, M., Ghosh, J., & Prabhakar, P. (2025). Molecular mechanisms and treatment strategies for estrogen deficiency-related and glucocorticoid-induced osteoporosis: a comprehensive review. Inflammopharmacology, 33, 2409 - 2445. https://doi.org/10.1007/s10787-025-01749-3

Roman-Blas, J., Castañeda, S., Largo, R., & Herrero-Beaumont, G. (2009). Osteoarthritis associated with estrogen deficiency. Arthritis Research & Therapy, 11, 241 - 241. https://doi.org/10.1186/ar2791

Rzepecki, A., Murase, J., Juran, R., Fabi, S., & McLellan, B. (2019). Estrogen-deficient skin: The role of topical therapy☆☆☆. International Journal of Women's Dermatology, 5, 85 - 90. https://doi.org/10.1016/j.ijwd.2019.01.001

Sánchez-García, M., León-Wu, K., De Miguel-Ibáñez, R., López-Juárez, N., Ramírez-Rentería, C., Espinosa-Cárdenas, E., Sosa-Eroza, E., & García-Sáenz, M. (2025). Metabolic Changes in Patients with Premature Ovarian Insufficiency: Adipose Tissue Focus—A Narrative Review. Metabolites, 15. https://doi.org/10.3390/metabo15040242

Shim, G., Warner, M., Kim, H., Andersson, S., Liu, L., Ekman, J., Imamov, O., Jones, M., Simpson, E., & Gustafsson, J. (2004). Aromatase-deficient mice spontaneously develop a lymphoproliferative autoimmune disease resembling Sjogren's syndrome. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 101 34, 12628-33. https://doi.org/10.1073/pnas.0405099101

Sochocka, M., Karska, J., Pszczołowska, M., Ochnik, M., Fułek, M., Fułek, K., Kurpas, D., Chojdak-Łukasiewicz, J., Rosner-Tenerowicz, A., & Leszek, J. (2023). Cognitive Decline in Early and Premature Menopause. International Journal of Molecular Sciences, 24. https://doi.org/10.3390/ijms24076566

Szeliga, A., Calik-Ksepka, A., Maciejewska-Jeske, M., Grymowicz, M., Smolarczyk, K., Kostrzak, A., Smolarczyk, R., Rudnicka, E., & Męczekalski, B. (2021). Autoimmune Diseases in Patients with Premature Ovarian Insufficiency—Our Current State of Knowledge. International Journal of Molecular Sciences, 22. https://doi.org/10.3390/ijms22052594

Tegg, N., Myburgh, C., O’Donnell, E., Kennedy, M., & Norris, C. (2024). Impact of Secondary Amenorrhea on Cardiovascular Disease Risk in Physically Active Women: A Systematic Review and Meta‐Analysis. Journal of the American Heart Association: Cardiovascular and Cerebrovascular Disease, 13. https://doi.org/10.1161/jaha.123.033154

Trenti, A., Tedesco, S., Boscaro, C., Trevisi, L., Bolego, C., & Cignarella, A. (2018). Estrogen, Angiogenesis, Immunity and Cell Metabolism: Solving the Puzzle. International Journal of Molecular Sciences, 19. https://doi.org/10.3390/ijms19030859

Vieira, A., Castelo, P., Ribeiro, D., & Ferreira, C. (2017). Influence of Oral and Gut Microbiota in the Health of Menopausal Women. Frontiers in Microbiology, 8. https://doi.org/10.3389/fmicb.2017.01884

Wang, L., Chen, L., & Chen, K. (2023). Hormone-Related and Drug-Induced Osteoporosis: A Cellular and Molecular Overview. International Journal of Molecular Sciences, 24. https://doi.org/10.3390/ijms24065814

Xu, Y., Sheng, H., Bao, Q., Wang, Y., Lu, J., & Ni, X. (2016). NLRP3 inflammasome activation mediates estrogen deficiency-induced depression- and anxiety-like behavior and hippocampal inflammation in mice. Brain, Behavior, and Immunity, 56, 175-186. https://doi.org/10.1016/j.bbi.2016.02.022

Yang, J., Hodara, E., Sriprasert, I., Shoupe, D., & Stanczyk, F. (2024). Estrogen deficiency in the menopause and the role of hormone therapy: integrating the findings of basic science research with clinical trials. Menopause, 31, 926 - 939. https://doi.org/10.1097/gme.0000000000002407

Yao, Y., Cai, X., Chen, Y., Zhang, M., & Zheng, C. (2024). Estrogen deficiency‐mediated osteoimmunity in postmenopausal osteoporosis. Medicinal Research Reviews, 45, 561 - 575. https://doi.org/10.1002/med.22081

Yoh, K., Ikeda, K., Horie, K., & Inoue, S. (2023). Roles of Estrogen, Estrogen Receptors, and Estrogen-Related Receptors in Skeletal Muscle: Regulation of Mitochondrial Function. International Journal of Molecular Sciences, 24. https://doi.org/10.3390/ijms24031853

Yue, X., Lu, M., Lancaster, T., Cao, P., Honda, S., Staufenbiel, M., Harada, N., Zhong, Z., Shen, Y., & Li, R. (2005). Brain estrogen deficiency accelerates Abeta plaque formation in an Alzheimer's disease animal model. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 102 52, 19198-203. https://doi.org/10.1073/pnas.0505203102

Zhang, Y., Tan, X., & Tang, C. (2024). Estrogen-immuno-neuromodulation disorders in menopausal depression. Journal of Neuroinflammation, 21. https://doi.org/10.1186/s12974-024-03152-1

Weinig klachten hebben werkt niet beschermend

Camon, C., Garratt, M., & Correa, S. (2024). Exploring the effects of estrogen deficiency and aging on organismal homeostasis during menopause. Nature Aging, 4, 1731 - 1744. https://doi.org/10.1038/s43587-024-00767-0.

Prematuur ovarieel falen

Chen, M., Jiang, H., & Zhang, C. (2023). Selected Genetic Factors Associated with Primary Ovarian Insufficiency. International Journal of Molecular Sciences, 24. https://doi.org/10.3390/ijms24054423

Christin‐Maitre, S. (2021). Premature/primary ovarian insufficiency (except Turner syndrome). Annales d'endocrinologie. https://doi.org/10.1016/j.ando.2021.09.001

Cox, L., & Liu, J. (2014). Primary ovarian insufficiency: an update. International Journal of Women's Health, 6, 235 - 243. https://doi.org/10.2147/ijwh.s37636

Federici, S., Rossetti, R., Moleri, S., Munari, E., Frixou, M., Bonomi, M., & Persani, L. (2024). Primary ovarian insufficiency: update on clinical and genetic findings. Frontiers in Endocrinology, 15. https://doi.org/10.3389/fendo.2024.1464803

Heddar, A., Ogur, C., Da Costa, S., Braham, I., Billaud-Rist, L., Findikli, N., Beneteau, C., Reynaud, R., Mahmoud, K., Legrand, S., Marchand, M., Cedrin-Durnerin, I., Cantalloube, A., Peigne, M., Bretault, M., Dagher-Hayeck, B., Perol, S., Droumaguet, C., Cavkaytar, S., . . . Misrahi, M. (2022). Genetic landscape of a large cohort of Primary Ovarian Insufficiency: New genes and pathways and implications for personalized medicine. EBioMedicine, 84, 104246. https://doi.org/10.1016/j.ebiom.2022.104246

Jolly, A., Bayram, Y., Turan, S., Aycan, Z., Tos, T., Abali, Z. Y., Hacihamdioglu, B., Akdemir, Z. H. C., Hijazi, H., Bas, S., Atay, Z., Guran, T., Abali, S., Bas, F., Darendeliler, F., Colombo, R., Barakat, T. S., Rinne, T., White, J. J., . . . Lupski, J. R. (2019). Exome Sequencing of a Primary Ovarian Insufficiency Cohort Reveals Common Molecular Etiologies for a Spectrum of Disease. The Journal Of Clinical Endocrinology & Metabolism, 104(8), 3049–3067. https://doi.org/10.1210/jc.2019-00248

Kapoor, E. (2023). Primary ovarian insufficiency: a toolkit for the busy clinician. Menopause. https://doi.org/10.1097/gme.0000000000002275

Laven, J. (2016). Primary Ovarian Insufficiency. Seminars in Reproductive Medicine, 34, 230 - 234. https://doi.org/10.1055/s-0036-1585402

Mondal, R., Nandi, M., & Mandal, P. (2023). Primary ovarian insufficiency- an overview: Part 1 definition, arteriology, clinical relevance. Indian Journal of Obstetrics and Gynecology Research. https://doi.org/10.18231/j.ijogr.2023.049

Rossetti, R., Ferrari, I., Bonomi, M., & Persani, L. (2017). Genetics of primary ovarian insufficiency. Clinical Genetics, 91. https://doi.org/10.1111/cge.12921

Silva, C., Yamakami, L., Aikawa, N., Araujo, D., Carvalho, J., & Bonfá, E. (2014). Autoimmune primary ovarian insufficiency.. Autoimmunity reviews, 13 4-5, 427-30. https://doi.org/10.1016/j.autrev.2014.01.003

Stuenkel, C., & Gompel, A. (2023). Primary Ovarian Insufficiency.. The New England journal of medicine, 388 2, 154-163. https://doi.org/10.1056/nejmcp2116488

Touraine, P., Chabbert-Buffet, N., Plu-Bureau, G., Duranteau, L., Sinclair, A., & Tucker, E. (2024). Premature ovarian insufficiency. Nature Reviews Disease Primers, 10. https://doi.org/10.1038/s41572-024-00547-5

Verrilli, L. (2023). Primary Ovarian Insufficiency and Ovarian Aging.. Obstetrics and gynecology clinics of North America, 50 4, 653-661. https://doi.org/10.1016/j.ogc.2023.08.004

Vos, M., Devroey, P., & Fauser, B. (2010). Primary ovarian insufficiency. The Lancet, 376, 911-921. https://doi.org/10.1016/s0140-6736(10)60355-8

Welt, C. (2008). Primary ovarian insufficiency: a more accurate term for premature ovarian failure. Clinical Endocrinology, 68. https://doi.org/10.1111/j.1365-2265.2007.03073.x

Wesevich, V., Kellen, A., & Pal, L. (2020). Recent advances in understanding primary ovarian insufficiency. F1000Research, 9. https://doi.org/10.12688/f1000research.26423.1

Weyman, E., McDonald, I., Blocker, E., Welt, C., & Dwyer, A. (2022). Approach to Evaluation and Comprehensive Care for Primary Ovarian Insufficiency. The Journal for Nurse Practitioners. https://doi.org/10.1016/j.nurpra.2022.09.023

Zaidan, A., Nizam, A., Rob, S., Ashraf, N., Alshujairi, S., Qurban, K., Afroze, T., Khalifa, J., & Alhubaishi, L. (2024). Overview of prevalence, etiology, clinical features, diagnosis, and management of primary ovarian insufficiency. Advances in Biomedical and Health Sciences. https://doi.org/10.4103/abhs.abhs_20_24

Hormonenwijzer door Leen-Marie Reynvoet

De menopauze is natuurlijk